رای دیوان دادگستری اروپا 'حامیان تراریخته ' را خشمگین کرد

1397/5/8 - سحر زمانی

سرانجام دیوان دادگستری اروپا پس از بحث های فراوان به یک سوال مهم درباره "محصولات تراریخته" پاسخ داد و امیدِ تراریخته پرستان را نقش بر آب کرد و البته خشم آنها را نیز برانگیخت.

به گزارش سلامت نیوز؛ بنا به قانونی که اتحادیه اروپا تصویب کرده است "محصولات تراریخته ها باید علامت گذاری شوند" اما پرسش این است که به چه کالاهایی می توان تراریخته گفت و اصولا دستکاری ژنتیکی شامل چه چیزهایی می شود؟ پرسشی که سرانجام چهارشنبه گذشته ـ سوم مرداد ۹۷ ـ دیوان دادگستری اروپا پس از بحث های فراوان به آن پاسخ داد و امیدِ تراریخته پرستان را نقش بر آب کرد! 


در واقع روشهایی از دستکاری ژنتیکی وجود دارند که با آنها ژنوم بیگانه به گیاه میزبان وارد نمی شود بلکه بخشهای معینی از یک ژن صرفا "خاموش" یا "تکثیر" می شوند؛ برای کشاورزی صنعتی ـ حامیان مونسانتو ـ پاسخ دیوان دادگستری اروپا بسیار حایز اهمیت است چون میزان سود و درآمدشان به این پاسخ بستگی دارد، دیوان دادگستری رای داد که روشهای جدید که در مجموع اصطلاحا "جهش زایی هدفمند" نامیده می شوند نیز به عنوان مهندسی ژنتیکی تلقی شده و باید برای مصرف کنندگان در اتحادیه اروپا علامت گذاری شوند. 


پرسشهای مطرح شده در جریان دادرسی چهارشنبه، بالاتر از همه بر روش Crispr/Cas9 تمرکز داشته اند که دستکاری هدفمند در ژنوم را امکانپذیر می کند؛ طرفداران می گویند جهش هایی که با این روش رخ می دهند با آنچه که خواه و ناخواه در طبیعت به وقوع می پیوندد به طور مثال توسط اشعه ماوراء بنفش از نور خورشید، تفاوتی ندارند و نباید "تغییر ژنتیکی" محسوب شوند؛ صفتی که از دیدگاه صنعت تراریخته، موجب کاهش فروش می شود. 


مخالفانی مانند کریستف تِن از انستیتوی مستقل سنجش عواقب در بیوتکنولوژی اما معتقدند که ژنوم یک ساختار پیچیده است؛ تغییرات بخشهای معینی از آن، هر اندازه هم دقیق، به این معنا نیست که این تغییرات بر بخشهای دیگر تاثیری نداشته باشند؛ به این تاثیرات off target effects می گویند: تاثیراتی که از هدف فراتر می روند؛ تکنولوژی آنچنان که گمان می رود قابل پیش بینی نیست. 


روش Crispr/Ca9 یا خلاصه شده Crispr اصطلاحا در زبان عامیانه "قیچی ژنتیکی" نام دارد؛ در دستکاری ژنتیکی تکرارها برای مهندسین علایم مشخصی هستند که نشان می دهند، کدام بخش از ژنوم باید قیچی شود؛ سلول این بخش را تعمیر می کند اما نه بدون نقص: از طریق این "اشتباه" عمدی بخش هایی نامطلوب از عملکرد ژنها خاموش می شوند. 


روش Crispr مهندسی ژنتیکی است حتی اگر طرفداران آن تلاش در بی خطر نشان دادن این دستکاری در ژنوم را داشته باشند؛ این روش درصدد آن است که مانند روش پرورش سنتی عمل کند اما سریعتر، کم خرج تر و دقیق تر اما تاثیر روش Off Target نشان می دهد که گیاهان تغییر یافته از این روش، آن گیاهانی نیستند که با روشهای سنتی بوجود می آیند و این دقیقا نکته حقوقی مسئله است. 


تعریف اتحادیه اروپا از محصولات ترایخته (و در نتیجه علامت گذاری شده) می گوید: "یک ارگانیسم - به استثناء انسان - که ژنوم آن به گونه ای تغییر داده شده که از طریق روشهای طبیعی مانند پیوند یا نوترکیبی ژنی طبیعی امکانپذیر نباشد و دادگاه به این نتیجه رسید که تکنولوژیهای جدید قادر به تضمین آن نیستند. 


تاثیرات چنین ارگانیسم های دستکاری شده به سختی قابل پیش بینی هستند از این رو باید جانب احتیاط را رعایت کرد؛ اگر گیاهان تراریخته به محیط زیست وارد شوند، دیگر نمی توان آنها را از محیط زیست خارج کرد؛ از آنجا که آنها مقاومتر هستند، گیاهان مفید را کنار می زنند؛ این احتمال نیز وجود دارد که ژنوم آنها به دیگر گیاهان انتقال پیدا کند؛ کشاورزانی که محصولات ارگانیک تولید می کنند در اینصورت قادر نیستند که خالص بودن محصولات خود را بطور صد در صد تضمین کنند; گیاهی که با روش Crispr به عمل آمده با گیاه پرورش یافته با روشهای معمولی تفاوتی ندارد. 


از این رو سازمانهای محیط زیستی بر این عقیده هستند که محصولات تولید شده با روش Crispr اگر نه ممنوع اما حداقل باید با قوانین سخت تری به بازار وارد و علامت گذاری شوند؛ نظری که دیوان دادگستری اروپا دو روز پیش آن را تایید کرد و ناامیدی گسترده ای در اردوگاه طرفدارانِ نظریه بی خطربودن محصولات تراریخته به وجود آورد. 


دقت کنید که حساسیت های جهانی درباره مفهوم قابل شمول محصولات تراریخته در حالی گسترش می یابد که مبادا موجب آسیب به اندوخته های ژنی در طبیعت و گونه های بومی نشود که در ایران، حتی شاهد ساده انگاری شگفت آوری در ورود گونه های مهاجم به طبیعت بوده و هیچ حساسیت درخوری از سوی نهادهای متولی نسبت به ورود گونه های مهاجم مثل کهور پاکستانی، کنوکارپوس، آتریپلکس، پالونیا، آزولا و ... نظایر آن هم به چشم نمی خورد! چرا؟ 


*عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور

ارسال نظر